Ga naar de startpagina van de NAVO
Ga naar de startpagina van de NAVO Kroniek
      Dit nummer: Herfst 2002 Vorige nummers  |  Taal
Ga naar de startpagina van de NAVO
 Inhoud
 Voorwoord
 Samenvattingen
 Debat
 Boekbespreking
 Interview
 Artikelen
 Analyse
 Militaire zaken
 Statistieken
 Medewerkers
 Links
 Volgend
 nummer
Ga naar de startpagina van de NAVO Kroniek Contact editor/ abonnement Druk-vriendelijke versie

dit artikel verder doorsturen

Analyse
Langzaam maar zeker

Europese droom: Zuidoost-Europa was vol verwachting
na de in Sarajevo gehouden Topconferentie van het
Stabiliteitspact
(© SFOR)

Stewart Henderson bespreekt de rol van het Stabiliteitspact bij de hervorming van de veiligheidssector in Zuidoost-Europa

Na de Topconferentie over het Stabiliteitspact in Sarajevo in de zomer van 1999, gonsde het in heel Zuidoost-Europa van de grootste verwachtingen. Er werden zelfs speciale postzegels ter ere van het pact uitgegeven. Men was ervan overtuigd dat de internationale gemeenschap direct grote hoeveelheden hulp zou kunnen bieden die de regio van de ene op de andere dag een totale gedaanteverwisseling zou doen ondergaan. Maar toen de bulldozers en de zware bouwmachines niet direct kwamen opdagen, ontstond grote teleurstelling bij de mensen in de regio en kregen ze het gevoel dat het Stabiliteitpact zijn beloften niet had waargemaakt.


Een van de oorzaken van het probleem was dat men niet goed begreep waar het Stabiliteitpact voor stond en wat men er in alle redelijkheid van mocht verwachten. Het pact was in feite een poging om de reactieve, op crisisinterventie gerichte politiek die zo kenmerkend was geweest voor de reacties van de internationale gemeenschap op het conflict in Zuidoost-Europa, te vervangen door een alomvattende conflictpreventiestrategie voor de lange termijn. Het Stabiliteitspact is geen financieringsorganisatie, of implementatiebureau. Het is een organisatie bestaande uit ruim 40 landen en internationale organisaties die gecoŲrdineerde strategieŽn trachten te ontwikkelen en bevorderen, gericht op de oplossing van de problemen die in heel Zuidoost-Europa spelen. Het tracht synergie te creŽren tussen de vele betrokken partijen en het beste te halen uit de agentschappen die zich concreet en direct bezig houden met implementatievraagstukken. Hiertoe zijn drie "werktafels" opgericht, een voor democratisering en mensenrechten, een voor economische wederopbouw, en een voor veiligheidsvraagstukken.

Positief beeld

Ondanks de vele kritiek, levert een analyse van de ontwikkelingen in Zuidoost-Europa van de laatste drie jaar toch een positief beeld op. In de eerste plaats zijn de bijdragen van de donorlanden toegenomen, en hoewel ook elders in de wereld de roep om hulp groot is, blijven zij op peil. Dit kwam duidelijk naar voren tijdens de Tweede Regionale Conferentie in Boekarest, RoemeniŽ, in oktober vorig jaar, waar bekend gemaakt werd dat ruim drie miljard Euro ter beschikking was gesteld voor verdere activiteiten van het Stabiliteitspact. Hiermee kwam het totale bedrag dat door de donorlanden is opgebracht op ruim 6 miljard Euro.

Het oorspronkelijk doel, de landen in het gebied dichter bij de Europese en Euro-Atlantische structuren te brengen, wordt geleidelijk gerealiseerd. Alle landen in de regio hebben het vooruitzicht dat zij eens lid van de EU zullen kunnen worden via de Stabilistatie- en Associatieovereenkomsten. De meest landen nemen al deel aan het Partnerschap voor de Vrede-programma van de NAVO en zijn lid van de Raad van Europa. Ze zijn allemaal actief lid van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE). En er bestaat een zeer reŽle kans dat Bulgarije en RoemeniŽ binnen niet al te lange tijd volwaardige NAVO-leden zullen worden. In de gehele regio worden hervormingen doorgevoerd die ten doel hebben de georganiseerde misdaad en de corruptie te bestrijden, een beter handels- en investeringsklimaat te scheppen, en de KMO-bedrijvigheid te stimuleren.

Ook worden vorderingen gemaakt met de instelling van "een vrijhandelsgebied" in Zuidoost-Europa, in het kader van de MoU over Handel en Liberalisering die het Stabiliteitspact in juni 2001 mede tot stand heeft helpen brengen. De landen werken hard aan de opbouw van een netwerk van bilaterale vrijhandelsovereenkomsten dat aan het eind van dit jaar gereed moet zijn. Hoewel er nog steeds te weinig directe buitenlandse investeringen in het gebied worden gedaan, nemen ze wel toe en de opheffing van handelsbarriŤres binnen de regio zal het gebied beslist veel aantrekkelijker maken voor buitenlands kapitaal.

De contacten tussen de landen in de regio zijn geÔntensiveerd en genormaliseerd, en dit misschien wel het belangrijkste. In heel Zuidoost-Europa is een netwerk van initiatieven opgestart om die dingen aan te pakken die men als gemeenschappelijke problemen is gaan zien. ServiŽ en Montenegro nemen thans als volwaardige partners deel aan dit proces en bekleden zelfs het voorzitterschap van een van de meest veelbelovende regionale initiatieven, het Zuidoost-Europese Samenwerkingsproces. Dit proces is in 1996 op initiatief van Bulgarije in gang gezet en heeft ten doel een fundament te leggen voor samenwerking tussen de landen in Zuidoost-Europa en een klimaat van vertrouwen, goede onderlinge betrekkingen en stabiliteit te scheppen. Belgrado heeft duidelijk gemaakt dat het tijdens zijn ťťn jaar durend voorzitterschap veel energie in dit initiatief wil steken en het Stabiliteitspact zal er alles aan doen om dit te ondersteunen.

De economische en politieke stabiliteit van een land worden vermoedelijk erger ondermijnd door een gebrek aan transparantie, dan dat transparantie de veiligheid kan schaden
Deze regelmatige contacten hebben verandering gebracht in de attitudes. Men beseft steeds beter dat regionale samenwerking geen substituut is voor het EU-lidmaatschap, maar meer een logisch gevolg ervan, of zelfs een voorwaarde. Eurocommissaris GŁnther Verheugen heeft dit nog eens onderstreept, toen hij zei: "Als landen toe willen treden tot de Europese Unie, moeten ze aantonen dat ze tot regionale samenwerking kunnen komen en hun problemen in overleg met hun buurlanden kunnen oplossen". En dat geldt ook voor het NAVO-lidmaatschap. Regelmatig contact vermindert de achterdocht, bevordert dialoog en samenwerking en verbetert geleidelijk de veiligheidssituatie. Het gevolg is dat het uiterst onwaarschijnlijk lijkt dat er opnieuw gewapende conflicten in de regio zullen ontstaan.

Natuurlijk moet er nog veel gebeuren. Een van de problemen is dat het niveau van de donorbijdragen op peil moet worden gehouden, nu de problemen in Zuidoost-Europa geen voorpaginanieuws meer zijn en de aandacht van de donorlanden zich op andere probleemgebieden richt. Een ander probleem is dat de landen in Zuidoost-Europa moeten worden aangemoedigd door te gaan met de hervormingen die zij hebben beloofd door te voeren. Het Stabiliteitspact heeft de tweede fase in zijn bestaan bereikt, onder speciaal coŲrdinator Erhard Busek - hij is Bodo Hombach in januari van dit jaar opgevolgd. In deze fase is het van groot belang dat regionale samenwerking ten aanzien van gemeenschappelijke vraagstukken ons hoofddoel blijft. Het Stabiliteitspact kan echter alleen slagen als het gezien wordt als een initiatief van de regio zelf.

De belangrijkste prioriteiten op dit moment zijn: handel, investeringen, infrastructuur, energie, de terugkeer van vluchtelingen, de bestrijding van de georganiseerde misdaad, en het terugbrengen van de aantallen hand- en lichte wapens. Daarnaast moet een subregionaal samenwerkingsproces op gang komen dat ten doel heeft Kosovo in contact te brengen met zijn directe buurlanden om een aantal praktische problemen te gaan aanpakken. Onze activiteiten bestrijken daarnaast echter een breder terrein. De Werktafel Veiligheidsvraagstukken omvat ook het onderdeel justitie en binnenlandse zaken en in dit kader trachten wij initiatieven te bevorderen gericht op de bestrijding van mensenhandel en corruptie, ondersteunen wij een regiobreed verbeterde training van de politie en houden wij ons bezig met de zeer ernstige vraagstukken van asiel en migratie. Op het terrein van defensie en veiligheid, bevorderen wij initiatieven gericht op de inkrimping van de strijdmacht, en de conversie van militaire bases, grensoverschrijdende samenwerking bij noodgevallen en rampen, het opruimen van landmijnen, en het versterken van de democratische controle over de strijdkrachten.

VeiligheidsstrategieŽn voor de toekomst

Vanaf de oprichting van het Stabiliteitspact hebben wij altijd benadrukt dat wij het wiel niet opnieuw willen uitvinden of iets willen doen wat anderen beter kunnen. Dit principe is vooral belangrijk op het gebied van defensie en veiligheid waar al zo veel toegewijde partijen aan het werk zijn. Om op dit terrein effectief te kunnen werken, is het beter als wij trachten als katalysator te functioneren en landen en instellingen bijeen brengen die elkaar uit zichzelf niet zouden opzoeken. Wij kunnen trachten coalities van donoren te formeren rond goede ideeŽn en te zorgen dat de ontvangers van de hulp meer leiderschapstaken bij deze initiatieven op zich gaan nemen.

Wij hebben gezocht naar acties en initiatieven die bijdragen aan ons grotere doel, de conflictpreventie. Zij moeten het wederzijds vertrouwen verhogen en leiden tot nieuwe patronen van overleg en samenwerking. Een goed voorbeeld is ons initiatief gericht op het herintreden in de burgermaatschappij van militaire officieren die als gevolg van de inkrimping van het leger werkeloos zijn geworden. Het Stabiliteitspact heeft een cruciale rol gespeeld in de start van dit initiatief door de contacten tussen de NAVO en de Wereldbank te vergemakkelijken. Deze twee organisaties hadden daarvoor nog niet met elkaar samengewerkt. Het eerste programma voor officieren dat door de Wereldbank in RoemeniŽ werd gefinancierd, is nu uitgebreid tot Bulgarije en KroatiŽ en soortgelijke plannen worden nu overwogen voor AlbaniŽ, en BosniŽ en Herzegovina.

Het idee dat men de NAVO kan gebruiken om de geloofwaardigheid van nationale programma's bij de Wereldbank en andere donorinstellingen en ?landen te vergroten, wordt nu ook toegepast bij initiatieven op andere gebieden, zoals de sluiting van militaire bases, en de geschiktmaking van die terreinen voor civiel gebruik. Zo biedt het Stabiliteitspact de mogelijkheid tot samenwerking tussen de NAVO en verscheidene andere internationale financiŽle instellingen en donoren bij het werk aan een reeks pilot-projecten in Bulgarije en RoemeniŽ. Vroegere militaire bases en terreinen worden nu gebruikt voor allerlei maatschappelijke en zakelijke doeleinden die goed zijn voor de economie en de werkgelegenheid.

Het Stabiliteitspact is ook actief geweest op het terrein van de mijnopruiming. Het ondersteunt de inspanningen van de Reay Groep, een organisatie die dit soort werkzaamheden coŲrdineert en genoemd is naar de Canadese generaal Gordon Reay. De Reay Groep streeft ernaar alle wapenvoorraden in Zuidoost-Europa op te ruimen. In november 2001 heeft de Werktafel Veiligheidsvraagstukken een alomvattend regionaal implementatieplan goedgekeurd, gericht tegen de verspreiding van hand- en lichte wapens. Het in Belgrado gevestigde South Europe Clearing House for the Control of Small Arms and Light Weapons is nu een van de belangrijkste organisaties op dit terrein in Zuidoost-Europa.

Tijdens het overleg van de Regionale Tafel in juni 2001 - de Regionale Tafel is het beleidsvormingsinstrument van het Stabiliteitspact - heeft de Werktafel Veiligheidsvraagstukken de opdracht gekregen zijn aandacht te richten op de hervorming van de veiligheidssector, zonder daarbij het werk van de Europese Unie, de NAVO de OVSE en de Verenigde Naties te dupliceren. In reactie op dit verzoek hebben wij een database opgezet voor de hervorming van de veiligheidssector in Zuidoost-Europa, deze database moet de basis gaan vormen voor een analyse van regionale tekortkomingen en behoeften. Deze via het internet bereikbare database zal naar alle waarschijnlijkheid voor het eind van dit jaar operationeel zijn.

Hoewel daarna veel duidelijker zal zijn waar het Stabiliteitspact precies kan inspringen, heeft de ad hoc werkgroep die was ingesteld om na te denken over ons werk op veiligheidsgebied een rapport uitgebracht, waarin een aantal thema's worden aangedragen die voor het Stabiliteitspact van primair belang zouden kunnen zijn. Het eerste thema is de professionalisering en ontwikkeling van het ambtenarencorps en de ontwikkeling van meer expertise op het terrein van de burgermaatschappij, om een beter democratisch toezicht en controle op defensie- en veiligheidsinstellingen te kunnen garanderen. Het tweede terrein is de voortzetting en uitbreiding van reeds bestaande, landspecifieke programma's vooral die voor de omscholing en herintreding van gedemobiliseerd militair personeel en werk aan de conversie van militaire bases. Op dit terrein heeft het NAVO-Directoraat Economische Zaken reeds het voortouw genomen.

Het Regionale Centrum voor Wapenbeheersing en Verificatie-implementatie dat in 2001 onder auspiciŽn van het Stabiliteitspact in Zagreb, KroatiŽ, is opgericht, zal een centraal element en een van de belangrijkste partners bij ons werk zijn. Dit Centrum dient al als een effectief plaatselijk forum voor professionele dialoog, en versterkte samenwerking en vertrouwen in Zuidoost-Europa. Het feit dat militair personeel uit alle landen van de regio, inclusief ServiŽ en Montenegro, nu regelmatig deelnemen aan allerlei programma's, is een duidelijk teken dat de regio al heel ver is gekomen. Naast de primaire missie van het Centrum, de landen in de regio helpen aan hun wapenbeheersingsverplichtingen te voldoen, hopen wij dat het een steeds grotere rol zal spelen in de volledige integratie van de legers in de democratische samenlevingen en het versterken van de democratische controle en toezicht op de militaire instellingen.

Een volgend innovatief programma van het Stabiliteitspact is het Initiatief betreffende de Paraatheid voor het Voorkomen en Bestrijden van Rampen. Dit initiatief is gelanceerd vanwege de eenvoudige reden dat rampen geen grenzen kennen, terwijl er geen regionaal vermogen voor de rampenbestrijding bestond. Er is een regelmatige communicatie tussen de nationale rampencentra in de regio opgezet, en er zijn procedures ontwikkeld voor de coŲrdinatie van hulpaanvragen en de daaropvolgende reacties. Voor dit jaar staan er twee grote oefeningen op het programma, waar de communicatie en de procedures zullen worden geoefend. De eerste oefening, getiteld Taming the Dragon 2002, is in mei in KroatiŽ gehouden en was de grootste Europese brandweeroefening die ooit is georganiseerd. De tweede, Seesim 2002, is een simulatie van een aardbeving in Griekenland, die voor december a.s. op het programma staat.

Activiteiten op het gebied van justitie en binnenlandse zaken

Op het gebied van justitie en binnenlandse zaken trachten wij in de eerste plaats het vermogen van de regio te verbeteren om de georganiseerde misdaad en de criminaliteit te bestrijden. Het Initiatief betreffende de Georganiseerde Misdaad van het Stabiliteitspact is verplaatst naar Boekarest, RoemeniŽ, en zal uit het oogpunt van efficiency in het parlementsgebouw worden gevestigd naast het reeds operationele Regionale Centrum voor de Bestrijding van Grensoverschrijdende Criminaliteit. Een ander voordeel van deze verhuizing, naast de grotere efficiencymogelijkheden, is dat wij kunnen tonen vastbesloten te zijn om meer activiteiten in de regio zelf te laten plaatsvinden.

De in Wenen gevestigde Taakgroep betreffende de Illegale Mensenhandel van het Stabiliteitspact, gaat verder met de uitvoering van zijn actieplan voor drie jaar. De Taakgroep tracht de activiteiten van mensenhandelaars te bestrijden en slachtoffers te helpen via programma's die de bekendheid met het probleem bevorderen en via trainings- en uitwisselingsprogramma's, samenwerking bij de uitvoering van de wet, programma's voor de bescherming van slachtoffers, hulp bij terugkeer en herintegratie, hervorming van de wet, en preventie.

Het Initiatief betreffende Asiel en Migratie is bezig nationale en regionale programma's op te zetten en ondersteunt een sterkere regionale samenwerking ten behoeve van een ordelijk migratiebeleid volgens Europese richtlijnen. Dit is een voorbeeld van de wijze waarop het Stabiliteitspact tracht een aanvulling te vormen op het Stabilisatie- en Associatieproces van de Europese Unie.

Het Anti-Corruptie Initiatief zal de politieke dialoog tussen landen en internationale deskundigen, nationale programma's en gemeenschappelijke monitorprogramma's blijven bevorderen. Het initiatief heeft ten doel ervoor te zorgen dat de landen in de regio Europese en internationale instrumenten aanvaarden en implementeren, dat zij de relevante wetgeving versterken, onkreukbaarheid in het zakenleven bevorderen en een actieve betrokkenheid bij de burgermaatschappij stimuleren.

Ten slotte moet melding worden gemaakt van een programma dat is ontwikkeld door de Association of European Police Colleges, als een voorbeeld van wat het Stabiliteitspact doet om de samenwerking tussen de politiemachten in de regio te bevorderen. Dit programma heeft ten doel de vaardigheden van de politiemachten te verbeteren, een democratisch gebruik van de politiemachten te bevorderen, regionale netwerken op te zetten, en een grensoverschrijdende samenwerking tot stand te brengen. In 2002 gingen de cursussen over de bestrijding van de illegale handel in hand- en lichte vuurwapens, de bestrijding van de drugshandel, het bestrijden van de financiŽle criminaliteit en het witwassen van geld, politiebeheer, politie ethiek, en het politiewerk in een multiculturele samenleving.

Deze volle agenda is bij uitstek praktijkgericht, en zet activiteiten in gang die leiden tot regelmatige dialoog en samenwerking. Wij willen diegenen die democratische instellingen in Zuidoost-Europa willen opzetten, daarin stimuleren. Anderzijds zijn al onze activiteiten op veiligheidsgebied op een aantal basisprincipes gegrondvest.

Wij moeten het principe aanvaarden dat de democratie de hoeksteen vormt van goed bestuur. De hervorming van de veiligheidssector kan alleen slagen, als we effectieve democratische instellingen en capabele civiele leiders hebben. Transparantie in de planning, het beheer, en de budgettering moet worden bevorderd. De economische en politieke stabiliteit van een land wordt vermoedelijk erger ondermijnd door een gebrek aan transparantie, dan dat transparantie de veiligheid kan schaden. Wij moeten zorgen dat er een omgeving ontstaat waarin de civiele sector de veiligheidssector kan controleren. Wij moeten de vermogens van de non-gouvernementele organisaties versterken om dat te doen. En wij moeten natuurlijk doorgaan prioriteit te schenken aan initiatieven die goed zijn voor de ontwikkeling van regionale en subregionale activiteiten.

Het Stabiliteitspact is geen panacee voor Zuidoost-Europa, maar de regio beweegt zich in de juiste richting en het Stabiliteitspact heeft op dit proces duidelijk een goede invloed. Het is onmogelijk te zeggen aan wie de vooruitgang te danken is. De hervorming van de veiligheidssector vindt vermoedelijk meer baat bij een gecoŲrdineerde aanpak dan andere gebieden, en dit is de toegevoegde waarde die het Stabiliteitspact tracht te leveren. De weg voorwaarts is niettemin vol gevaren en alle betrokkenen, zowel de regionale als de internationale, liggen nog vele jaren van hard werk te wachten.

Stewart Henderson is als Canadees diplomaat gedetacheerd bij het Stabiliteitspact. Hij is directeur van de Werktafel Veiligheidsvraagstukken.

 Zie voor meer informatie over het Stabiliteitspact: www.stabilitypact.org .

...top...