Wejdź na stronę główną Przeglądu NATO
Wejdź na stronę główną Przeglądu NATO
      Bieżący numer: Wiosna 2002 Poprzednie numery  |  Język
Wejdź na stronę główną Przeglądu NATO
 Spis treści
 Wprowadzenie
 Debata
 Recenzje
 Wywiad
 Felieton
 Opinie
 Sprawy
 wojskowe
 Mapa
 Autorzy
 Łącza (linki)
 W następnym
 numerze
Wejdź na stronę główną Przeglądu NATO Kontakt z redakcją/subskrypcja Wersja do drukowania


wyślij ten artykuł do przyjaciela














































Recenzje
Modernizacja sił zbrojnych
 

Sebastyén L. v. Gorka recenzuje trzy pozycje wydawnicze o reformie sił zbrojnych po zakończeniu zimnej wojny.

Kryzysy minionej dekady w Bośni i Hercegowinie, Somalii i Kosowie oraz w Afganistanie nie pozostawiają żadnych wątpliwości co do fundamentalnej transformacji, jaką przeszły siły zbrojne w epoce po zakończeniu zimnej wojny pod względem środków, misji i stosunków z resztą społeczeństwa. Każda z trzech recenzowanych pozycji stara się znaleźć odpowiedź na pytania, jakie są związki współczesnych sił zbrojnych ze społeczeństwami, które współżyją z nimi i wspierają ich istnienie oraz jak powinno się wykorzystywać siły zbrojne wobec wyzwań współczesności.

Dwie pierwsze pozycje wydawnicze to NATO Enlargement and Central Europe: a study in civil-military relations[Rozszerzenie NATO a Europa Środkowa: studium stosunków cywilno-wojskowych] (NDU Pres, Washington, 1996), autor: Jeffrey Simon; oraz zbiór esejów Army and State in Postcommunist Europe [Armia i państwo w postkomunistycznej Europie] (Frank Cass, London, 2001), edytorzy: David Betz i John Löwenhardt. Obie pozycje zajmują się szczegółowo wyzwaniami stojącymi przed państwami należącymi do byłego Układu Warszawskiego i są, zasadniczo, skierowane do ograniczonej i specjalistycznej grupy czytelników. Na świecie jest niewielu anglojęzycznych analityków specjalizujących się w tej dziedzinie i bardzo wiele ich dzieli. Z reguły są blisko zaznajomieni z problemami, którymi się zajmują - często w przeszłości zajmowali stanowiska rządowe związane z sektorem obronnym. To znacznie ogranicza niedokładności i uogólnienia. Trzecia pozycja, The Intervention Debate: towards a posture of principled judgement [Debata o interwencji: w kierunku osądu opartego na pryncypiach] (US Army War College, Carlise, PA, 2002) autorstwa Johna Garafano zmaga się z aktualną i kontrowersyjną kwestią, kiedy naród powinien odwoływać się w naszych czasach do użycia siły. Nieco dziwne może się wydawać zestawienie tej pracy amerykańskiego autora, która koncentruje się na strategii rozmieszczania amerykańskich sił zbrojnych z dwiema pozostałymi pozycjami. W rzeczywistości, wszystkie rozwinięte państwa stoją obecnie w obliczu kolosalnej zmiany w środowisku strategicznym, której zapowiedzią był koniec zimnej wojny. Pomimo dręczącego i ostatecznego zagrożenia wybuchem trzeciej wojny światowej, miniona epoka charakteryzowała się wygodną przewidywalnością i stabilizacją, ponieważ wróg, zadania i narzędzia były oczywiste. Obecnie, owocami pokoju w epoce postzimnowojennej jest zmniejszenie rozmiarów sił zbrojnych oraz cięcia w budżetach na obronę, gdy - tymczasem - zdolności i środki muszą wystarczyć na poprowadzenie całej grupy nowych, kosztownych misji takich jak wymuszanie pokoju, operacje pokojowe oraz pomoc w budowie państwowości. Wyzwania te dotykają wszystkich członków NATO, a także państwa, które życzą sobie pozostawać w bliskiej relacji z Sojuszem i wnosić wkład do wypełniania tych nowych misji.

Chociaż pozycja Jeffrey'a Simona była opublikowana sześć lat temu, została włączona do tej recenzji z dwu powodów. Po pierwsze, prawie miesięczne wizyty Simona w tym regionie w latach poprzedzających pierwszą turę rozszerzenia NATO z roku 1999, pozwoliły mu dalece wyprzedzić innych zachodnich autorów opisujących w szczegółach reformy sił zbrojnych w Europie Środkowej. Byłoby trudno znaleźć innego autora o tak wielkim dorobku publikacji na temat państw tego regionu, obejmującym tom z roku 1996 oraz regularne raporty publikowane w Strategic Forum, biuletynie Instytutu Studiów nad Bezpieczeństwem Narodowym na Narodowym Uniwersytecie Obrony (Institute for National Security Studies at the National Defense University). Po drugie, w obliczu decyzji o następnej turze rozszerzenia NATO, które mają być podjęte na Szczycie w Pradze w listopadzie, i w oczekiwaniu na dalsze spodziewane prace Simona na ten temat, użyteczne byłoby przypomnieć sobie ocenę reformy sił zbrojnych w państwach Europy Środkowej, jaką wystawił przed Szczytem Waszyngtońskim w 1999 r.

Tekst składa się z ogólnego omówienia inicjatyw podejmowanych przez NATO w celu ułatwienia współpracy i potencjalnego rozszerzenia oraz z podzielonego według państw, chronologicznego opisu kroków zmierzających do reformy sił zbrojnych we wczesnych latach 90. i zakresu ich wdrażania. Sytuacja w Niemczech jest zbadana pod kątem wchłonięcia wschodnioniemieckiej Nationale Volksarmee do Bundeswehry. Następne rozdziały są poświęcone Czechosłowacji i państwom, które stały się jej sukcesorami, a - w dalszej kolejności - Węgrom i Polsce. W zakończeniu Simon podsumowuje palące kwestie, które są wspólne dla wszystkich tych państw. Raport o każdym z państw niemal przytłacza poziomem szczegółowości, wyrażającym się w liczbie cytowanych osób oraz opisach działań podejmowanych przez kluczowe postacie, co daje wyobrażenie o dostępie autora do wielu osobistości zaangażowanych w opisywane działania oraz o częstych spotkaniach z nimi. W rezultacie otrzymujemy dobre omówienie zmniejszania liczebności sił zbrojnych i zmian organizacyjnych w wojsku, a także szczegółowych przeszkód utrudniających reformy w każdym z opisywanych przypadków.

Rozdział poświęcony Polsce daje czytelnikom wgląd w konflikt, w którym po jednej stronie stał prezydent Wałęsa i cywilna elita polskiego Ministerstwa Obrony, a drugiej - pewien Szef Sztabu Generalnego, który czasami bywał kreatywny w interpretowaniu ograniczeń konstytucyjnych oraz podległości w procesie dowodzenia. W przypadku Węgier, dobrze udokumentowana jest improwizowana interpretacja pojęcia cywilnej kontroli, jaką podzielał - i nadal podziela - Budapeszt. Krytycyzm Simona streszcza się w podtytule Od cywilów w mundurach do generałów w garniturach. Pomieszanie pojęć konstytucyjnych jest akcentowane jako prawdziwa przyczyna trudności w zakresie prawdziwej kontroli i reformy sił zbrojnych, na równi ze słabością parlamentarnej komisji ds. obrony w zakresie nadzorowania wydatków na obronę. Ogólnie mówiąc, nawet w krótszych rozdziałach poświęconych Czechosłowacji i jej sukcesorom, Simon kładzie mocne podstawy pod dalszą analizę trudności, z którymi zmagało się każde państwo, a w niektórych przypadkach - nadal się zmaga, przechodząc od systemu wojskowości, który służył Moskwie, miał nadmiernie rozbudowany korpus oficerski i zupełnie niedoceniał delegowania odpowiedzialności podoficerom, do systemu niezależnych rodzajów sił zbrojnych o nowoczesnych zdolnościach, kształtowanych według interesów narodowych oraz, wypracowanych na drodze porozumienia, potrzeb Sojuszu, gdzie nagradzana jest inicjatywa.

Jedyne, co można zarzucić pracy Simona, to trudne do pokonania szczegóły. Zawsze można poddawać w wątpliwość prawdziwy zakres zrozumienia przez autora państwa i jego specyficznych problemów - zwłaszcza w tak wyspecjalizowanej dziedzinie, jak obronność - bez znajomości odpowiedniego języka lub języków. Dla kogoś, kto również był zaangażowany w proces reformowania sił zbrojnych, czasami łatwe do dostrzeżenia są miejsca, gdzie trochę "rodzimej wiedzy" pomogłoby dopełnić prawdziwy obraz, wyjaśnić niektóre nierozwiązane kwestie. Nie mniej jednak, wnioski wyciągnięte przez autora zachowują ważność. Większość wspomnianych państw powinna była z większą powagą zająć się reformą sił zbrojnych i wzmocnić prestiż długo zaniedbywanego sektora, a także w większym stopniu wywiązywać się z finansowych i politycznych zobowiązań międzynarodowych. Niestety, chociaż w międzyczasie trzy z analizowanych państw przystąpiły do NATO, niewiele się zmieniło od daty wydania tej książki.

Frank Cass jest z pewnością ulubionym wydawcą analityków polityki obronnej, który - jak nikt inny, może z wyjątkiem amerykańskiego wydawnictwa Greenwoods - stworzył dla siebie niszę, finansując małonakładowe periodyki dotyczące wywiadu, egzekwowania prawa i terroryzmu oraz publikując traktaty na wąsko zdefiniowane tematy dotyczące zimnej wojny. Zwykle z rezerwą odnoszę się do takich zbiorów esejów jak Armia i państwo w postkomunistycznej Europie - bywa, że części składowe są zbyt luźno powiązane ze sobą, zbyt różnią się jakością, albo zbiór po prostu zaspokaja potrzebę opublikowania referatów w następstwie konferencji międzynarodowej. Co więcej, mam awersję do niezbyt użytecznych etykiet, takich jak "postkomunistyczny" - możemy rozumieć geograficzne ograniczenia takiego terminu, ale wrzucanie do jednego worka tak wyraźnie różniących się narodów, jak te, które zamieszkują Słowenię i Federację Rosyjską, trudno uznać za naukową klasyfikację. Odrzuciwszy te uprzedzenia, należy uznać, że również ta pozycja koncentruje się na słabo poznanym obszarze zagadnień, więc powinna być przyjęta z zadowoleniem.

Zaprezentowano dziewięć esejów i niektóre z nich są bardziej ogólne, jak omówienie stosunków w siłach zbrojnych nowych demokracji, autorstwa Chrisa Donnelly’a z NATO, a niektóre – bardziej szczegółowe, jak analiza reformy wojskowej w Rosji Pavela Baeva. Czasami autorzy stosują język oficjalnych wystąpień, opisując realia swojego własnego kraju. Jednak, ta tendencja jest ograniczona przez specyfikę niektórych obszarów wybranych do analizy, które są rzadko – albo nie są wcale – omawiane gdzie indziej. Przykładem takich pionierskich prac jest tekst Antona Beblera, który koncentruje się na korupcji wśród personelu odpowiedzialnego za bezpieczeństwo narodowe w Europie Środkowej i Wschodniej oraz część autorstwa Svena Gunnara Simonsena, która, między innymi, porusza kwestię nacjonalizmu w rosyjskich siłach zbrojnych. Ogólnie mówiąc, ta pozycja jest użyteczna przynajmniej w tym sensie, że poszerza horyzonty krajowych specjalistów i pozwala bardziej powszechnemu czytelnikowi szybko zapoznać się z niektórymi najbardziej uporczywymi pozostałościami komunizmu w zakresie bezpieczeństwa narodowego.

W tej monografii John Garafano, były wykładowca Harvard's Kennedy School Of Government, koncentruje się na metodach, które powinny być stosowane przez Zachód, a szczególnie przez Stany Zjednoczone - w zakresie wykorzystania sił zbrojnych. Podejmując ten temat, autor automatycznie naraża się na porównania z wielkim nazwiskiem w zachodniej teorii stosunków cywilno-wojskowych, Samuelem P. Huntingtonem, którego wpływowe dzieł The Soldier and the State [Żołnierz i państwo] pozostaje obowiązkową lekturą dla wszystkich parających się tą dziedziną, chociaż po raz pierwszy zostało opublikowane w 1957 roku. Wielu autorów zajmowało się tym tematem w minionej dekadzie, ale ta - ostatnio opublikowana praca - jest jak dotychczas jedną z najbardziej wszechstronnych i systematycznych analiz.

Pierwsza połowa publikacji jest poświęcona definicji tego, co autor określa jako cztery fundamentalne modele stosowane przez administrację USA od czasów wojny wietnamskiej w odpowiedzi na pytanie, jak i gdzie należy stosować siły zbrojne. Według określeń autora są to: "podejście doktrynalne" lub podporządkowane ścisłym kryteriom, "intuicyjny interwencjonizm", "krytyczne przeciążenie/ ruchoma skala" oraz "model logiczny". Zgodnie z tradycją stosowaną przez prawie wszystkich uczonych zajmujących się amerykańską polityką zagraniczną i polityką bezpieczeństwa narodowego, Garafano wiąże każdą z tych metod z nazwiskiem jakiejś osobistości - są to odpowiednio: Weinberger, Schultz/Albright, Clinton i Powell/Bush, chociaż - w rzeczywistości - zmiany nastawienia wynikają nie tylko ze zmian na najwyższych stanowiskach. Każdy model uprawiania polityki jest jasno przedstawiony wraz z przykładami ich stosowania w przypadku konkretnych decyzji z zakresu bezpieczeństwa narodowego. Autor podkreśla także pułapki każdego z tych modeli.

Garafano prezentuje pogląd, że Stany Zjednoczone muszą być aktywne i przygotowane do częstego stosowania sił zbrojnych, ale muszą odrzucić tendencję do nadgorliwego odwoływania się do potęgi wojskowej w celu rozwiązywania różnorodnego wachlarza zadań związanych z polityką zagraniczną. W drugiej części tego wywodu, na podstawie korzyści i niedociągnięć każdej z czterech wcześniej przedstawionych metod, autor przedstawia swoje własne zalecenia, które nazywa "osądem opartym na pryncypiach". Nazwa odnosi się do ośmiu pryncypiów lub kryteriów, które powinny zawsze być brane pod uwagę, zanim jakakolwiek administracja posłuży się siłą wojskową. Mogłoby się zdawać, że większość z nich wynika ze zdrowego rozsądku, jak potrzeba definiowania interesów narodowych, ale ich wspomnienie jest uzasadnione, jako że niektóre państwa w Europie Środkowej nadal nie zdobyły się na ich właściwe stosowanie. Inne doskonale pasują do nowego układu bezpieczeństwa, na przykład potrzeba odrzucenia koncepcji traktowania sił zbrojnych jako "ostatecznego środka".

Trudno jest krytykować Garafano za jego dogłębne, przekonujące opracowanie, które bez wątpienia ucieszy studentów klasycznych studiów strategicznych. Nie mniej jednak, praktyk w tej dziedzinie odczuwa pewien niedosyt. Autor kończy wyliczenie elementów swojego nowego systemu stwierdzeniem, że jego wdrożenie wymaga nowego podejścia instytucjonalnego, ale cyniczny czytelnik zawsze znajdzie niedociągnięcie w systemie, który jest zbyt jasny i dobrze zdefiniowany. Wszystkie systemy są obsługiwane przez ludzi, a obronność jest supersystemem, który jest szczególnie narażony na polityczne i osobiste kaprysy. Jednak, jako ćwiczenie w zakresie rozpoznawania pewnych "smaków" politycznych oraz prezentowania całkowicie niezależnych politycznie analiz, jest to dzieło imponujące. Jeden z przedstawionych tam głównych wniosków, dotyczący potrzeby "wyhodowania" cywilnych i wojskowych strategii, ma bezpośrednie odniesienie do państw Europy Środkowej i Wschodniej, które nadal próbują zreformować swoje siły zbrojne. Takie praktyczne zalecenia powinny sprawić, że ta pozycja wydawnicza będzie atrakcyjna dla szerszego grona czytelników, także poza kręgiem odbiorców amerykańskich.


Sebastyén L. v. Gorka jest dyrektorem wykonawczym Centum Integracji Euroatlantyckiej i Demokracji (Centre for EuroAtlantic Integration and Democracy) w Budapeszcie.

...Początek strony...